ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ: 1914-16 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਭਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ, ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਰੀਬ 3.5 ਲੱਖ ਲੜਾਕੂ ਭਰਤੀ

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟ | ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਟਾਈਮਜ਼

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ (1914-1918) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ India as I Knew It, 1885-1925 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਲਈ ਹੋਈ ਲੜਾਕੂ ਭਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸਫ਼ੇ 216-217 ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia⁠)

1914: ਕੁੱਲ 28 ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ 14 ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜਾਬੀ

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ 1914 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 28,000 ਲੜਾਕੂ ਭਰਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਲੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 14,000 ਭਰਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—ਅਰਥਾਤ ਕੁੱਲ ਦਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ।
ਇਸੇ ਸਾਲ ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 3,000, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ 3,000 ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 8,000 ਭਰਤੀਆਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia⁠)

1915: ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ 46 ਹਜ਼ਾਰ ਭਰਤੀਆਂ

1915 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਲੜਾਕੂ ਭਰਤੀ ਵਧ ਕੇ ਲਗਭਗ 93,000 ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਰੀਬ 46,000 ਸੀ।
ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ 14,000, ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ 6,000 ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 28,000 ਭਰਤੀਆਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕੁੱਲ ਭਰਤੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅੱਧ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ। (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia⁠)

1916: ਇਕੱਲੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ 50 ਹਜ਼ਾਰ

1916 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਲੜਾਕੂ ਭਰਤੀਆਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਲਗਭਗ 104,000 ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 50,000 ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 32,000, ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ 15,000 ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ 5,000 ਭਰਤੀਆਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ। (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia⁠)
ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਅੰਕ ਤੱਕ ਗੋਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਤਾਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹਰ ਥਾਂ ਕੁੱਲ ਅੰਕੜੇ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia⁠)

1914 ਤੋਂ 1916: ਪੰਜਾਬ 1.10 ਲੱਖ, ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ 68 ਹਜ਼ਾਰ

ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

1914 ਤੋਂ 1916 ਤੱਕ ਕੁੱਲ ਲਗਭਗ 2,25,000 ਲੜਾਕੂ ਭਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨੇ 1,10,000 ਸੈਨਿਕ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ “ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ” ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਲਗਭਗ 68,000 ਸੀ। ਨੇਪਾਲ ਨੇ 33,000 ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ ਕਰੀਬ 14,000 ਭਰਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia⁠)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1914-16 ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਕੁੱਲ ਲੜਾਕੂ ਭਰਤੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 49 ਫੀਸਦੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੋਰ ਵਧਿਆ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ 1914 ਤੋਂ 1918 ਦਰਮਿਆਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ 683,149 ਲੜਾਕੂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 349,688 ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਲੜਾਕੂ ਭਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 51 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia⁠)
ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕੁੱਲ ਭਰਤੀਆਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਲਗਭਗ 3.6 ਲੱਖ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। (Scribd⁠)

ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਕਿਉਂ ਬਣਿਆ ਭਰਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ?

ਇਸ ਵੱਡੀ ਭਰਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਥਿਤ “ਮਾਰਸ਼ਲ ਰੇਸ” ਨੀਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ, ਸਿੱਖਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਭਰਤੀ ਲਈ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
1916 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਤੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਪੇਂਡੂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਜੂਨ 1917 ਵਿੱਚ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ Provincial Recruiting Board ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia⁠)
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਭਰਤੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਨਾਮ

ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਖ਼ਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਵਰਤੀ ਗਈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ 1,80,000 ਏਕੜ ਨਹਿਰੀ ਕਾਲੋਨੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। (SOAS Eprints⁠)

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੋਧ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ: ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮੂਲ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ 15,000 ਏਕੜ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 1,50,000 ਏਕੜ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 15 ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕੜਾ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। (SOAS Eprints⁠)

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਹਿਮੀਅਤ

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੰਗ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।

ਉਪਲਬਧ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜੰਗੀ ਫੌਜੀ ਭਰਤੀ ਦਾ ਅਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਬੋਝ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਝੱਲਿਆ। 1914 ਤੋਂ 1916 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀਆਂ ਲੜਾਕੂ ਭਰਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਲੜਾਕੂ ਭਰਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ। (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia⁠)

ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਜੰਗੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਦਿੱਤੇ—ਪਰ ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਰਤੀ ਨੀਤੀ, ਇਨਾਮ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਬਾਅ ਵਰਗੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ: ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੀ India as I Knew It, 1885-1925, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ “The War Effort of the Punjab” ਅਧਿਆਇ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਭਰਤੀ ਬਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ।