ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਸਕਟੀਅਰਜ਼: ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗਲਤ ਮਿਥਿਹਾਸ ਲੇਖਕ: ਡਾ. ਤਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੁਟਾਲੀਆ

ਸਈਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ "ਲਾਹੌਰ, ਇਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤੂਆਂ" (ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1891 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ) ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਵੇਂ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਬਾਰਾਦਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਮਕਬਰਿਆਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ।
ਪਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਦਰਗਾਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫਾਰਸੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਾਤਾ ਦਰਬਾਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਮਸਜਿਦ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਸਜਿਦ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ।
 

ਤਿੰਨ ਮਸਕਟੀਅਰਜ਼ (The Three Musketeers)
ਸਈਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼, ਕਨ੍ਹਈਆ ਲਾਲ, ਅਤੇ ਨੂਰ ਅਹਿਮਦ ਚਿਸ਼ਤੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ 'ਤਿੰਨ ਮਸਕਟੀਅਰਜ਼' ਹਨ।
ਲਤੀਫ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਨ੍ਹਈਆ ਲਾਲ ਦੀ 1884 ਦੀ ਉਰਦੂ ਕਿਤਾਬ "ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਲਾਹੌਰ" 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਨੂਰ ਅਹਿਮਦ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ 1867 ਦੀ ਉਰਦੂ ਰਚਨਾ "ਤਹਿਕੀਕਾਤ-ਏ-ਚਿਸ਼ਤੀ" 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਚਿਸ਼ਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 1860 ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਸਰ ਰੌਬਰਟ ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜੋ ਚਿਸ਼ਤੀ ਨੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਲਾਲ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਤੀਫ਼ ਦੀ 1891 ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ "ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ" ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਧਰਾ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ 2018 ਦੀ ਕਿਤਾਬ "The Samadhi of Maharaja Ranjit Singh in Lahore" ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਕੁਝ ਗਲਤ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ:
ਕੀ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਨਾਮ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹੈ? ਤਿੰਨੋਂ ਲੇਖਕ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਨਾਮ 'ਲੋਹ' (ਲਵ) ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ 982 ਦੇ ਫਾਰਸੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ "ਹੁਦੂਦ ਅਲ-ਆਲਮ" ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 700 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸਦਾ ਸਬੰਧ 'ਲੋਹ' ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ 1696 ਵਿੱਚ ਸੁਜਾਨ ਰਾਏ ਭੰਡਾਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ 'ਲੋਹ ਦਾ ਮੰਦਰ' ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਸਮਾਧ ਹੈ।
ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਫਰਸ਼: ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਫਰਸ਼ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ। ਪਰ ਜੇ.ਪੀ. ਵੋਗਲ (1911) ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਫਰਸ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਮਸਜਿਦ ਤੋਂ।
ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦਾ ਸੰਗਮਰਮਰ: ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਪੱਥਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ (ਫਰਵਰੀ 1835) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਖੁਦ ਜੈਪੁਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ) ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਮੰਗਵਾਉਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਸਿੱਟਾ:ਲਤੀਫ਼, ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਕੀਮਤੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਵਜੋਂ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਖੋਜ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।