ਸਿੱਖ: ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਆਗੂ ਨਹੀਂ. -ਲੇਖਕ: ਡਾ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕੌਮੀ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ।
- ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ
- (Asia/Kolkata)
ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਫ਼ਰ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਭਾਲ
ਲੇਖਕ: ਡਾ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕੌਮੀ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ
ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਕੋਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ, ਹਿੰਮਤ, ਆਰਥਿਕ ਸਰੋਤ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ, ਵਪਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਗਵਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਂਝੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕੇ।
ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕੇ।
ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਬਕ
ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1708 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੌਂਪੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਸਕਣ।
ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। 1716 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਥਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ।
ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਾਂਝੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਫੌਜੀ ਇਕਾਈਆਂ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਆਗੂ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੇ।
ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਈ।
ਪਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਮਿਸਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਕਈ ਵਾਰ ਗੰਭੀਰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਲਾਹੌਰ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। 1799 ਤੋਂ 1839 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ ਸੀ।
ਪਰ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤਾਕਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਜਿਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਜੋ ਸਮੂਹਕ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਦੀ।
ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ।
ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਗਵਾਈ
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ।
ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਆਪਣੀ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।
ਕੋਈ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦੀ।
1920 ਤੋਂ 1925 ਤੱਕ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਗਲਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਗਵਾਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵਿਕਲਪਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਲੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।
SGPC ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। SGPC ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੰਟਰੋਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।
ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਉਣ ਲੱਗੀ।
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵੰਡ
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਕਈ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੇ 1948 ਅਤੇ 1956 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਛਾਣਾਂ ਦਾ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਰਲੇਵਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। 1957 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵੰਡ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਈ ਸਾਬਕਾ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਉੱਤੇ ਚੋਣ ਲੜੇ।
ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣੇ। ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਅਤੇ ਸੰਤ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।
ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਹਾਸ਼ੀਏਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਣ ਗਈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ। ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਡੇਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਈ।
ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ।
ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ, 1984 ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿੱਖ ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਸਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਸਾਫ਼, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ।
1985 ਦਾ ਰਾਜੀਵ-ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਮੌਜੂਦਾ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਸੰਕਟ
ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਘਾਟ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲਟਕਦੇ ਸਿੱਖ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇ।
ਇੱਕ ਆਮ ਸਿੱਖ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਨਸਾਫ਼, ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕੇ।
ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਨਤਕ ਭਰੋਸਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ।
ਕਈ ਬਾਬੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਮੰਚ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਸਬੰਧੀ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਬਕ
ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲਾਇੰਸ ਇਜ਼ਰਾਈਟ ਯੂਨੀਵਰਸੇਲ, ਬਨਾਈ ਬ੍ਰਿਥ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਹੂਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੰਗਠਿਤ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਿੱਖਿਆ, ਖੋਜ, ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਉੱਤਮਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਬਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਗਿਆਨ, ਸੰਗਠਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜੈਨ, ਪਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਣ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਮਨੁੱਖੀ ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਸਤਾ
ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ: ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਸਿੱਖ ਬਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਹੁਦੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ, ਖ਼ਿਤਾਬਾਂ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਚਰਿੱਤਰ, ਵਚਨਬੱਧਤਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਅਤੇ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅਜਿਹੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ।
ਮੁੱਦਾ ਪਿਛਲੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਕ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਉਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ:
ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਤਿ ਸਤਿ ਕਰਿ ਜਾਣਹੁ।
ਅੰਗ 304, ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਿਆਨੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕੇਵਲ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮਲ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨੈਤਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਜੱਜਾਂ, ਸੀਨੀਅਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ, ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਛਾਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ, ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਾਂਝੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸ਼ਾ, ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਪਰ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਰਿੱਤਰ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ
ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਵਿਰਾਸਤ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਰੋਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕੇ।
ਆਓ, ਅਸੀਂ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਤਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠੀਏ।
ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ, ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੀਏ।
ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਅੰਕੜਿਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ:
ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ।
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਆਸ਼ਾਵਾਦ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇ।
ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਸਮੂਹਕ ਯਤਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋ ਸਕੇ।
ਡਾ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਕੌਮੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ
ਨੋਟ: ਇਹ ਲੇਖ ਦਾ ਸਵੇਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Leave a Reply