ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦਾ ਪਿੰਡ ਠੱਠੀਆਂ ਮਹੰਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ, ਅਣਖ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਹਰ ਪੰਨਾ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਠੱਠੀਆਂ ਮਹੰਤਾਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬੋਰਡ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜਾਏ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੋਰਡ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਦਾ ਸਿਰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: “ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਤੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ਪ੍ਰਣਾਮ।”ਠੱਠੀਆਂ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੱਕ ਹਰ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਡੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ।ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਇਤਿਹਾਸ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ 'ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ (1915)' ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ (ਸਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ (1923–1925) ਵਿੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਠੱਠੀਆਂ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸੂਰਬੀਰਾਂ—ਸਰਦਾਰ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ—ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਬਰ ਦਾ ਹੱਸ ਕੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ।ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ, ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਮੋਰਚੇਪਿੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ (INA) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਮੱਘਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ।ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਬਿਪਤਾ ਆਈ, ਤਾਂ 1962 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਸੁਹਾਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 1999 ਦੀ ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ ਦੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਦਾਰ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਈ। ਇਹ ਬੋਰਡ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਠੱਠੀਆਂ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਜਾਏ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਜਿਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ) ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿੱਕ ਤਾਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ।ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਪਿੰਡ ਠੱਠੀਆਂ ਮਹੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਥਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜੰਮੇ-ਪਲੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਕਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਠੱਠੀਆਂ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਰਿਣੀ ਰਹੇਗਾ।

-ਕੰਵਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ