ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਖੀਰ (1799) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਉਦੋਂ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮਾਲਵਾ (ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪਟਿਆਲਾ) ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕੁ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹਵਾਲੇ :- 
. * ਕੈਪਟਨ ਵਿਲੀਅਮ ਪਾਮਰ (1800): "ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸ਼ਾਸਕ (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਕੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਵਾਂ ਧੁਰਾ ਹੈ।"
* ਲਾਰਡ ਵੈਲਜ਼ਲੀ (1805): "ਸਾਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਉਹ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।"
* ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ (1808): "ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਚਮਕ ਹੈ ਜੋ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।"
* ਮੈਟਕਾਫ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ (ਅਕਤੂਬਰ 1808): "ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਦਭੁਤ ਸੀ।"
* ਲਾਰਡ ਮਿੰਟੋ ਦਾ ਪੱਤਰ: "ਸਾਨੂੰ ਸਤਲੁਜ 'ਤੇ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਸ਼ੇਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬੂਹੇ ਤੱਕ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।"
* ਐਡਵਰਡ ਥਾਰਨਟਨ: "ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।"
* ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (1809): "ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਢਾਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।"
* ਸਰ ਡੇਵਿਡ ਓਕਟਰਲੋਨੀ: "ਉਹ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੋਂ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਹੈ।"
* ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (1809) 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ: "ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪਾਰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਧੇਗੀ।"
* ਕੈਪਟਨ ਮੈਥਿਊਜ਼ (1808): "ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੁੰਬਕੀ ਖਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।"
ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ (1810-1830)
* ਵਿਕਟਰ ਜੈਕੂਮੋਂਟ (1830): "ਉਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਹੈ। ਉਹ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।"
* ਜੈਕੂਮੋਂਟ ਦੀ ਡਾਇਰੀ: "ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ਇੰਨੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਘਬਰਾ ਜਾਵੇ।"
* ਸਰ ਜੌਨ ਮੈਲਕਮ: "ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।"
* ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰ ਬਰਨਜ਼ (Alexander Burnes): "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੜਿਆ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖੀ।"
* ਬਰਨਜ਼ (1831): "ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ।"
* ਕੈਪਟਨ ਵੇਡ (1831): "ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਸਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖੌਫ਼ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"
* ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਕ (ਰੋਪੜ ਮੁਲਾਕਾਤ): "ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਦੇਸੀ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਇੰਨੀ ਆਧੁਨਿਕ ਫੌਜ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ।"
* ਹੈਨਰੀ ਫੇਨ (Henry Fane): "ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਪਰੇਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਹੈ।"
* ਐਮਿਲੀ ਐਡਨ (1838): "ਉਸਦਾ ਦਰਬਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।"
* ਐਮਿਲੀ ਐਡਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ: "ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।"
ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ (1831-1839)
* ਡਬਲਯੂ. ਜੀ. ਓਸਬੋਰਨ (1838): "ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਲੀਕ ਹੈ।"
* ਓਸਬੋਰਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ: "ਉਸਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਜੀਬ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਤੋਪ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।"
* ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ: "ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਖਿੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਢੇਰ ਹੈ।"
* ਕੈਪਟਨ ਕਨਿੰਘਮ (1840): "ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਕੌਮ' ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"
* ਲਾਰਡ ਔਕਲੈਂਡ: "ਉਹ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਵੀ ਹਾਂ।"
* ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਜ਼ਟ (1839): "ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਦਾ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੈ।"
* ਸਰ ਲੇਪਲ ਗ੍ਰਿਫਿਨ: "ਉਹ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਾਏ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।"
* ਮੈਟਕਾਫ਼ ਦੀ ਆਖਰੀ ਟਿੱਪਣੀ: "ਉਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।"
* ਡਬਲਯੂ. ਐੱਲ. ਮੈਕਗ੍ਰੇਗਰ: "ਉਸਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹਾਦਰ ਕੌਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"
* ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਰਿਕਾਰਡ (1839): "ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਿਆਸੀ ਮੋੜ ਹੈ।"
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਨਿਚੋੜ:
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚਦੇ ਸੀ:
* ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ: ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜ (ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ) ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਾਕਤ ਹੈ।
* ਸਿਆਸੀ ਸੂਝਬੂਝ: ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ 'ਲੋਮੜ' (Cunning) ਅਤੇ 'ਸ਼ੇਰ' ਮੰਨਦੇ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਚਾਲ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।
* ਸਨਮਾਨ: ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ "ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਰਾਜਾ" ਮੰਨਦੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ 1809 ਤੋਂ 1839 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ