ਸੁਪਨੇ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?

ਸੁਪਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਹੱਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੌਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰੌਚਿਕ ਹੈ।
 

1. ਸੁਪਨੇ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?
 

ਸੁਪਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਅਵਚੇਤਨ (subconscious) ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ, ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
 

ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ (ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ):
 

ਸਾਡੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੁਪਨੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ REM (Rapid Eye Movement) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
 

ਇਸ ਸਟੇਜ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ (ਪੈਰਾਲਾਈਜ਼ਡ ਵਾਂਗ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਐਕਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਦਿਮਾਗ ਚੁਪਚਾਪ ਸੁਪਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਾਂਗੂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
 

ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ—ਅਮੀਗਡਾਲਾ (Amygdala), ਜੋ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਬਹੁਤ ਅਸਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
 

ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੁਪਨੇ ਆਉਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ:
 

ਡਾਟਾ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ (Information Processing): ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਦੇਖਦੇ, ਸੁਣਦੇ ਜਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਉਸ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਾਲਤੂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਡਿਲੀਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ (Long-term memory) ਵਿੱਚ ਸੇਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
 

ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਇਲਾਜ (Emotional Therapy): ਜੇਕਰ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਤਣਾਅ, ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜ਼ਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਸੁਪਨਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਗੁਬਾਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
 

ਸਰਵਾਈਵਲ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ (Threat Simulation): ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਜਾਂ ਖ਼ਤਰਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ) ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ 'ਮੌਕ ਡ੍ਰਿਲ' (ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ) ਹੈ।
 

ਕੀ ਸੁਪਨੇ ਭਵਿੱਖ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ?
 

ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ—ਨਹੀਂ, ਸੁਪਨੇ ਕੋਈ ਜਾਦੂਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ? ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਚਾਲ ਹੈ:
 

ਸੁਪਰ-ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ: ਸਾਡਾ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਸਾਡਾ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਦਿਮਾਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਦੇਖ ਕੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ)। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸੀ।
 

ਸਿਲੈਕਟਿਵ ਮੈਮੋਰੀ: ਸਾਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਅਸਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
 

ਸੁਪਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਮ ਕੁੱਝ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ
 

ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ:
 

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਸੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਹਿਮ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਡੀ REM ਸਲੀਪ (ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਨੀਂਦ) ਦਾ ਦੌਰ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਫ਼ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
 

ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇਖਣਾ: ਕਈ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਣਹੋਣੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਬਦਲਾਅ, ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਖੋਹ ਦੇਣ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
 

ਸੱਪ ਦਿਖਣਾ: ਸੱਪ ਦਿਖਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਕਿਸੇ ਅਣਸੁਲਝੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜਾਂ ਡਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
 

ਕੀ ਸੁਪਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ? (ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ)
 

ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਇੰਸ-ਫਿਕਸ਼ਨ ਫਿਲਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
 

ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੀ ਬਣਿਆ ਹੈ?
 

ਜਪਾਨ ਦੀ 'ATR Computational Neuroscience Laboratories' ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੇ fMRI (Functional Magnetic Resonance Imaging) ਸਕੈਨਰ ਅਤੇ AI (Artificial Intelligence) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
 

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਬਲੱਡ ਫਲੋ (ਖੂਨ ਦੇ ਬਹਾਅ) ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਸਿਗਨਲਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।
 

AI ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ, ਗੱਡੀ, ਜਾਂ ਕਿਤਾਬ ਆਦਿਕ)।
 

ਪਰ ਉਸਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਕੋਈ ਐਚ.ਡੀ (HD) ਵੀਡੀਓ ਜਾਂ ਆਡੀਓ ਵਰਗੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।
 

ਇਹ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੁੰਦਲੀ, ਪਿਕਸਲੇਟਡ (blur) ਅਤੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਧੁੰਦਲੀ ਜਿਹੀ ਚਲਦੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਵਾਹਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਆਡੀਓ (ਆਵਾਜ਼) ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਨਹੀਂ ਬਣੀ ਹੈ।
 

ਕੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸੰਭਵ ਹੈ?
 

ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਊਰਾਲਿੰਕ (Neuralink) ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਮਾਗੀ ਚਿੱਪਾਂ ਅਤੇ AI ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਏਨੀਮੇਟਡ ਵੀਡੀਓ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੈਨ-ਡਰਾਈਵ ਜਾਂ ਫੋਨ ਵਿੱਚ ਸੇਵ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਖ ਸਕੀਏ।
 

ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ Privacy ਦਾ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਪਨੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੇ ਉਹ ਗੁਪਤ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ।
 ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਹੈ

ਚਲਦਾ …..