ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਦਿਤ ਸਿੰਘ ਜਿਸਨੇ ਸਵਾਮੀ ਦਇਆਨੰਦ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹਰਾਇਆ

ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਦਿਤ ਸਿੰਘ ਜਿਸਨੇ ਸਵਾਮੀ ਦਇਆਨੰਦ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹਰਾਇਆ

ਬਲਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਏ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਡੁੱਬਦੀ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਕੰਢੇ ਲਾਇਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੋਢੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਅਣਥੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ।

21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1850 ਨੂੰ, ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਲੌੜ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ, ਭਾਈ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮਿਆ ਇਹ ਲਾਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਨਾਮ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਰਾਮ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਪਿੰਡ ’ਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।

ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ’ਚ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗੀ। ਪਿੰਡ ਤਿਊੜ ’ਚ ਸੰਤ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਮਹਾਤਮਾ ਸਨ, ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਮਣਕਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਲਈਆਂ। 1872 ’ਚ ਸੰਤ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਪੁਤਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਏ। ਉਥੇ ਸੰਤ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਰਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕ ਕੇ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, 1878 ’ਚ ਉਹ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ’ਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਏ।

ਉਸ ਵਕਤ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ’ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਮੰਡਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। 1861 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ’ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਕੇ 20 ਲੱਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ’ਚ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਏਨਾ ਵਧਿਆ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਈਸਾਈ ਬਣਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤੂਫਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1873 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਬਣੇ।

ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਭਾ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਲੱਗੀ। ਸਭਾ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਸਿੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਣ ਲੱਗੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬੈਠਣ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1879 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਕੱਤਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਬਣੇ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ’ ਛਪਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ’ਚ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੜ੍ਹੀ ਮਸਾਣਾਂ, ਥਿੱਤਾਂ-ਵਰਤਾਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਜੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਚੋਂ ਝੂਠੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਡਰ ਕੱਢਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸਹੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਪਾਇਆ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਸੀ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਇਆ ਨੰਦ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਧਰਮ ਬਹਿਸ ਵੇਦਾਂ ,ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ’ਚ ਧੂੜ ਚਟਾਈ। ਫਿਰ ਸਵਾਮੀ ਦਇਆਨੰਦ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਲ ਮੂੰਹ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ‘ਗੁੱਗਾ ਗਪੌੜਾ’, ‘ਮੀਰਾਂ ਮਨੋਤ’, ‘ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਆੜਾ’, ‘ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੋਧ’, ‘ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਬੋਧ’ ਸਮੇਤ 72 ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ।

ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬੈਠਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਛੱਡੀ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਉਸ ਦਾ ਬੋਰੀਆ-ਬਿਸਤਰਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭੰਨ੍ਹ-ਤੋੜ ਕੇ ਵਗਾਹ ਮਾਰਿਆ। 37 ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਅਗੇ ਵਧਾਇਆ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਸੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ, 6 ਸਤੰਬਰ 1901 ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੂਰਮਾ, ਸਿਖ ਪੰਥ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿਚ ਜੂਝਦਿਆਂ, ਸਦਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਿਆ।

ਸਭ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ? ਨਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ’ਚ ਜਿਉਂਦਾ ਏ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ—ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਿਪਾਹੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹੇਗੀ!

#chatgpt #photo #sikh #sikhhistory #amritsar #sikhism